Հակաֆոսֆոլիպիդային համախտանիշ

Հակաֆոսֆոլիպիդային համախտանիշը (ՀՖՀ) համակարգային աուտոիմուն հիվանդություն է, որի դեպքում որոշակի կլինիկական դրսևորումները զուգակցվում են հակաֆոսֆոլիպիդային հակամարմինների կայուն առկայության հետ։ Հիմնական դրսևորումներն են երակային կամ զարկերակային թրոմբոզները և հղիության որոշ բարդություններ։ ՀՖՀ-ն կարող է հանդիպել ինքնուրույն կամ համակարգային կարմիր գայլախտի և այլ հիվանդությունների հետ։ Առանց համապատասխան կլինիկական դրսևորումների հակամարմինների հայտնաբերումն ինքնին ՀՖՀ չի նշանակում։

Հակամարմինները և հիվանդության մեխանիզմները

Հիմնական լաբորատոր մարկերներն են գայլախտային հակամակարդիչը (LA), կարդիոլիպինի նկատմամբ IgG/IgM հակամարմինները (aCL) և β2-գլիկոպրոտեին I-ի նկատմամբ հակամարմինները (anti-β2GPI)։ Բազմաթիվ ախտածին հակամարմիններ ուղղված են ֆոսֆոլիպիդներ կապող սպիտակուցների դեմ, ոչ թե պարզապես սեփական բոլոր ֆոսֆոլիպիդների։ Ֆոսֆատիդիլսերինի և այլ անտիգենների նկատմամբ հակամարմինների հետազոտությունը կարող է քննարկվել հատուկ իրավիճակներում, սակայն չի փոխարինում ստանդարտ համալիրին։

Բջիջների ֆոսֆոլիպիդային մակերեսները մասնակցում են մակարդման ռեակցիաների կազմակերպմանը։ Հակաֆոսֆոլիպիդային հակամարմինները կարող են ազդել էնդոթելի, թրոմբոցիտների, հեմոստազի ու բորբոքման բջջային և հումորալ մեխանիզմների վրա՝ բարձրացնելով թրոմբոզի հակումը։ Մեխանիզմն ավելի բարդ է, քան մեկ հակամակարդիչ գործոնի պարզ «անջատումը»։

«Գայլախտային հակամակարդիչ» անվանումն արտացոլում է այս հակամարմինների հայտնաբերման պատմությունը և որոշ ֆոսֆոլիպիդ-կախյալ մակարդման հետազոտություններ in vitro երկարացնելու հատկությունը։ Սա չի նշանակում, որ պացիենտը պարտադիր գայլախտ ունի կամ հակամարմինները պաշտպանում են թրոմբոզից in vivo։

Կլինիկական դրսևորումները և ռիսկի գործոնները

Թրոմբոզը կարող է ընդգրկել տարբեր օրգաններ ու անոթային ավազաններ՝ դրսևորվելով խորանիստ երակների թրոմբոզով, թոքային թրոմբոէմբոլիայով, իշեմիկ ինսուլտով և այլ անոթային դեպքերով։ Ռիսկը բոլոր հակամարմիններ կրողների մոտ նույնը չէ․ նշանակություն ունեն դրանց կայունությունը, պրոֆիլը, մակարդակը և այլ գործոնների հետ համակցումը։ Գայլախտային հակամակարդիչը, կրկնակի կամ եռակի դրականությունը և հակամարմինների կայուն բարձր մակարդակները բարձր ռիսկի նշաններ են։

Լրացուցիչ նշանակություն ունեն ծխելը, զարկերակային հիպերտենզիան, դիսլիպիդեմիան, դիաբետը, վիրահատությունը, երկարատև անշարժությունը, հղիությունն ու հետծննդյան շրջանը։ ՀՖՀ-ի դրսևորման համար այլ ռիսկի գործոնի առկայությունը պարտադիր չէ, սակայն կարող է մեծացնել թրոմբոզի հավանականությունը։ Հավաստի հիմքեր չկան համարելու, որ ՀՖՀ-ն հանդիպում է ամբողջ բնակչության 5%-ի մոտ կամ բացատրում է հղիության բոլոր կորուստների հաստատուն բարձր տոկոսներ։

ՀՖՀ և հղիություն

Մանկաբարձական դրսևորումները կարող են ներառել հղիության կրկնվող վաղ կորուստներ, ավելի ուշ ժամկետում պտղի անբացատրելի մահ և ծանր պրեէկլամպսիայի կամ ընկերքային անբավարարության պատճառով վաղաժամ ծնունդ։ Ընկերքի վնասումը կապված է ինչպես թրոմբոտիկ, այնպես էլ բորբոքային մեխանիզմների հետ․ հակամարմիններ կրող կնոջ յուրաքանչյուր բարդություն ՀՖՀ-ով չի պայմանավորվում։

Հղիությունից առաջ և ընթացքում անհրաժեշտ է մանկաբարձի ու համապատասխան մասնագետի անհատական գնահատում։ Թրոմբոզի անամնեզը, նախորդ հղիությունների ելքերն ու հակամարմինների պրոֆիլն ազդում են հսկման և բուժման վրա։ Հետծննդյան ռիսկը չի սահմանափակվում առաջին 2–3 շաբաթով։ Դրական պատասխանը ասպիրին կամ հակամակարդիչներ ինքնուրույն սկսելու հիմք չէ։

Լաբորատոր ախտորոշում

• aCL IgG/IgM-ը և anti-β2GPI IgG/IgM-ը որոշվում են վավերացված իմունաքիմիական մեթոդներով։ Նշանակություն ունեն մակարդակը, մեթոդը և լաբորատոր շեմը։
• LA-ն հետազոտվում է գործառութային մակարդման մեթոդներով, սովորաբար՝ զգայուն ակտիվացված մասնակի թրոմբոպլաստինային ժամանակի (ԱՄԹԺ) և Ռասելի իժի նոսրացված թույնով հետազոտության (dRVVT) կիրառմամբ։
• Դրական արդյունքները պետք է հաստատել կրկնակի հետազոտությամբ՝ առնվազն 12 շաբաթ անց, կայուն հակամարմինները ժամանակավոր դրականությունից, օրինակ՝ վարակի ֆոնին, տարբերելու համար։

Միայն երկարացած ԱՄԹԺ-ն կամ պրոթրոմբինային ժամանակը չեն ապացուցում LA-ի առկայությունը։ Լաբորատորիան կիրառում է սքրինինգի, խառնման գնահատման և ֆոսֆոլիպիդային կախվածության հաստատման ալգորիթմ․ պետք է բացառել գործոնների պակասն ու այլ ինհիբիտորներ։ Հակամակարդիչները կարող են խեղաթյուրել արդյունքները, ուստի հետազոտման ժամկետը համաձայնեցվում է բժշկի հետ՝ առանց բուժումն ինքնուրույն դադարեցնելու։

Սխեման ներկայացնում է LA-ի հետազոտման սկզբունքը․ կոնկրետ ալգորիթմը որոշվում է արդի առաջարկություններով և լաբորատորիայի ռեագենտներով։

Առնվազն մեկ ստանդարտ մարկերի կայուն դրականությունը կարող է նշանակալի լինել, սակայն ախտորոշումը պահանջում է լաբորատոր ու կլինիկական տվյալների համակցում։ ACR/EULAR դասակարգման չափանիշները հիմնականում նախատեսված են հետազոտությունների համար և չեն փոխարինում անհատական ախտորոշմանը։

Երբ է քննարկվում հետազոտումը

• Անբացատրելի, վաղ կամ կրկնվող երակային ու զարկերակային թրոմբոզներ, հատկապես անսովոր տեղակայմամբ։
• Որոշ անբարենպաստ մանկաբարձական ելքեր։ Դասական կլինիկական չափանիշներն ընդգրկում են ձևաբանորեն բնականոն պտղի անբացատրելի մահը 10 շաբաթական կամ ավելի ուշ ժամկետում, ձևաբանորեն բնականոն երեխայի ծնունդը մինչև 34 շաբաթականը՝ ծանր պրեէկլամպսիայի/էկլամպսիայի կամ ընկերքային անբավարարության հետևանքով, կամ երեք և ավելի անբացատրելի հաջորդական կորուստներ՝ մինչև 10 շաբաթականը, համապատասխան այլ պատճառները բացառելուց հետո։

Բժիշկը կարող է հետազոտություն նշանակել նաև այլ հիմնավորված իրավիճակներում։ Հիշողության կամ տեսողության խանգարումներն առանց հաստատված անոթային դեպքի ոչ սպեցիֆիկ են և ինքնին չեն հաստատում ՀՖՀ-ն։