Հորմոնային հետազոտություններ կանանց համար․ ցուցումներ և մեկնաբանում

«Կնոջ հորմոնային կարգավիճակ» արտահայտությունը հետազոտությունների խմբի պայմանական անվանում է, ոչ թե յուրաքանչյուր կնոջ համար պարտադիր միասնական փաթեթ։ Հետազոտություններն ընտրվում են ըստ գանգատների, տարիքի, դաշտանային ցիկլի և գնահատման նպատակի։ Դրանք կարող են օգտակար լինել անկանոն կամ բացակայող դաշտանի, անպտղության, գալակտոռեայի, արտահայտված հիրսուտիզմի, վիրիլիզացիայի և էնդոկրին խանգարումների այլ նշանների դեպքում։ Միայն հղիության պլանավորումը, ավելորդ քաշը կամ ակնեն ինքնաբերաբար չեն պահանջում ամբողջական պրոֆիլ։

Հնարավոր ցուցանիշներն են LH-ը, FSH-ը, պրոլակտինը (PRL), էստրադիոլը (E2), պրոգեստերոնը (PROG), 17-հիդրօքսիպրոգեստերոնը (17-OHP), դեհիդրոէպիանդրոստերոն սուլֆատը (DHEA-S), տեստոստերոնը և սեռական հորմոնները կապող գլոբուլինը (SHBG)։ Ըստ կլինիկական ցուցումների երբեմն անհրաժեշտ են նաև այլ հետազոտություններ, օրինակ՝ TSH։

Նախապատրաստում և ժամանակի ընտրություն

Մեկնաբանման համար կարևոր են ցիկլի օրը, հղիությունը կամ կրծքով կերակրումը, նմուշառման ժամը, դեղերն ու լաբորատոր մեթոդը։ Առաջին օրը լիարժեք դաշտանային արյունահոսության առաջին օրն է։ Հորմոնային հակաբեղմնավորումն ու անպտղության բուժումն էապես փոխում են արդյունքները․ դրանք չի կարելի ինքնուրույն դադարեցնել։ Հղման միջակայքները կախված են մեթոդից և ֆիզիոլոգիական վիճակից։

Անհրաժեշտության դեպքում հիմքային FSH-ն ու E2-ը սովորաբար հետազոտվում են ցիկլի 2–4-րդ օրը։ Ձվազատումը հաստատելու համար պրոգեստերոնը չափվում է սպասվող դաշտանից մոտ մեկ շաբաթ առաջ, ոչ թե պարտադիր 21-րդ օրը։ Անդրոգեններն ու 17-OHP-ը սովորաբար գնահատվում են առավոտյան․ 17-OHP-ի համար նախընտրելի է վաղ ֆոլիկուլային փուլը։ Ամենոռեայի դեպքում ժամանակը որոշում է բժիշկը։

LH՝ լյուտեինացնող հորմոն

LH-ն արտադրվում է հիպոֆիզում, մասնակցում սեռական ստերոիդների սինթեզին և իր պիկով սկսում ձվազատումը։ Պիկը նախորդում է ձվազատմանը, որը պարտադիր չէ, որ տեղի ունենա ցանկացած ցիկլի միջնամասում։ Դաշտանադադարում LH-ը սովորաբար բարձրանում է՝ ձվարանների հետադարձ կապի նվազման հետևանքով։ Դաշտանադադարից առաջ արդյունքը գնահատվում է FSH-ի, E2-ի և ախտանիշների հետ միասին։ Բարձրացում հնարավոր է ձվարանների անբավարարության և ձվարանների պոլիկիստոզ համախտանիշով (PCOS) որոշ կանանց մոտ, սակայն LH-ը կամ LH/FSH հարաբերությունը չեն հաստատում PCOS։

FSH՝ ֆոլիկուլախթանիչ հորմոն

Հիպոֆիզում արտադրվող FSH-ն աջակցում է ֆոլիկուլների աճին և էստրոգենների սինթեզին։ Համապատասխան համատեքստում բարձր FSH-ը կարող է հուշել ձվարանների ֆունկցիայի նվազում․ ցածր կամ նորմալ FSH-ը ցածր E2-ի հետ կարող է ուղեկցել հիպոթալամուս-հիպոֆիզային խանգարումներին։ Առանց տարիքը, ցիկլն ու բուժումը հաշվի առնելու՝ այս արդյունքներն ախտորոշում չեն։ FSH-ով հնարավոր չէ ախտորոշել էնդոմետրիոզ կամ ուռուցք։ Խթանման պատասխանը կանխատեսելու համար նախընտրելի են AMH-ը կամ անտրալ ֆոլիկուլների քանակը։

PRL՝ պրոլակտին

Պրոլակտինն ապահովում է կաթնարտադրությունը և ֆիզիոլոգիապես բարձրանում հղիության ու կրծքով կերակրման ընթացքում։ Այդ վիճակներից դուրս կայուն բարձրացումը կարող է խանգարել ձվազատումն ու դաշտանը։ Պատճառներից են պրոլակտինոման, որոշ դեղեր, հիպոթիրեոզը, երիկամների հիվանդությունն ու այլ վիճակներ։ Պրոլակտինոման սովորաբար բարորակ է և բուժելի, սակայն յուրաքանչյուր բարձրացում ուռուցք չի նշանակում։

Նմուշառման սթրեսը, ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունն ու պտուկների գրգռումը կարող են ժամանակավորապես բարձրացնել PRL-ը։ Չափավոր անսպասելի բարձրացումը հաճախ ստուգվում է կրկին․ անհրաժեշտության դեպքում գնահատվում է մակրոպրոլակտինը։ Պրոլակտինը պարտադիր չէ անպտղության յուրաքանչյուր գնահատման ժամանակ․ այն հատկապես օգտակար է գալակտոռեայի, օլիգոմենոռեայի կամ ամենոռեայի դեպքում։

E2՝ էստրադիոլ

Էստրադիոլը վերարտադրողական տարիքի հիմնական էստրոգենն է՝ արտադրվող առավելապես ձվարաններում․ հղիության ընթացքում կարևոր է ընկերքը։ Այն մասնակցում է սեռական հատկանիշների զարգացմանը, էնդոմետրիումի աճին, ցիկլի կարգավորմանն ու այլ հյուսվածքների պահպանմանը։ Մակարդակը փոխվում է ցիկլի ընթացքում և էստրոգենների ընդունման դեպքում։ Բարձրացումը կարող է լինել ֆիզիոլոգիական կամ կապված դեղերի, լյարդի հիվանդությունների ու որոշ ուռուցքների հետ․ ցածր արժեքները գնահատվում են FSH-ի հետ միասին։ Նորմալ E2-ը չի երաշխավորում ձվազատում, բեղմնավորում կամ բարեհաջող հղիություն։

PROG՝ պրոգեստերոն

Ձվազատումից հետո պրոգեստերոնն արտադրվում է դեղին մարմնում և էնդոմետրիումը պատրաստում իմպլանտացիային։ Վաղ հղիության ընթացքում դեղին մարմինն աջակցվում է hCG-ով, ապա հիմնական արտադրությունը դեռ առաջին եռամսյակում ստանձնում է ընկերքը․ սա երկրորդ եռամսյակից սկսվող «նախ մայրը, ապա ընկերքը» երկփուլ սինթեզ չէ։ Հորմոնը նպաստում է հղիության պահպանմանն ու արգանդի կծկողական ակտիվության նվազմանը։

Հղիությունից դուրս մակարդակը սովորաբար ցածր է մինչև ձվազատումը և բարձրանում է լյուտեինային փուլում։ Ճիշտ ժամկետում չափումը կարող է հաստատել վերջերս տեղի ունեցած ձվազատումը, սակայն արագ տատանումների պատճառով մեկ արդյունքը չի գնահատում լյուտեինային փուլի «որակը»։ Սխալ օրը ցածր արժեքը չի ապացուցում անբավարարություն։ Մեկ հետազոտությամբ չի կարելի պարզել վիժման պատճառը կամ ինքնուրույն նշանակել պրոգեստերոն։

17-OHP՝ 17-հիդրօքսիպրոգեստերոն

Սա մակերիկամներում և ձվարաններում ստերոիդների սինթեզի միջանկյալ արգասիք է, ոչ թե պարզապես «տղամարդու հորմոն» կամ իմպլանտացիայի հետազոտություն։ Հիմնական կլինիկական դերը մակերիկամների բնածին հիպերպլազիայի, հատկապես 21-հիդրօքսիլազի պակասի՝ ներառյալ ոչ դասական ձևի գնահատումն է։ Մակարդակը կախված է օրվա ժամից և ցիկլի փուլից։ Բարձր սկրինինգային արդյունքը կարող է պահանջել ճշտում, երբեմն՝ ACTH-ով խթանման փորձ։ Այն ինքնուրույն չի հաստատում PCOS, դիաբետ կամ սրտանոթային հիվանդություն։

DHEA-S՝ դեհիդրոէպիանդրոստերոն սուլֆատ

DHEA-S-ը ձևավորվում է առավելապես մակերիկամների կեղևում և անդրոգենների նախանյութ է։ Այն առկա է երկու սեռերի մոտ և փոխվում է տարիքի հետ։ Հետազոտությունն օգնում է գնահատել մակերիկամային ներդրումը անդրոգենների ավելցուկի դեպքում։ Բարձրացում հնարավոր է մակերիկամների հիպերպլազիայի որոշ ձևերի, PCOS-ի կամ անդրոգեն արտադրող ուռուցքի դեպքում, սակայն մեկ արդյունքը չի որոշում պատճառը։

Տեստոստերոն

Կանանց մոտ տեստոստերոնն առաջանում է ձվարաններում, մակերիկամներում և նախանյութերի ծայրամասային փոխակերպմամբ։ Ավելցուկը կարող է ուղեկցվել հիրսուտիզմով, ակնեով, ցիկլի խանգարումներով ու վիրիլիզացիայով։ Հաճախակի պատճառ է PCOS-ը, ավելի հազվադեպ՝ ուռուցքները, մակերիկամների բնածին հիպերպլազիան և այլ հիվանդություններ։ PCOS-ը պարզապես «բազմաթիվ կիստաների» առկայություն չէ։

Գնահատվում են ընդհանուր և հաշվարկային ազատ տեստոստերոնը՝ հուսալի չափման մեթոդով․ ուղղակի իմունաբանական մեթոդները կանանց ցածր միջակայքում կարող են ոչ ճշգրիտ լինել։ Համակցված հակաբեղմնավորիչները սովորաբար բարձրացնում են SHBG-ը և նվազեցնում անդրոգենների արտադրությունը՝ դժվարացնելով գնահատումը, այլ ոչ թե լինելով բարձր ազատ տեստոստերոնի բնորոշ պատճառ։ Մազակալման արագ աճը, ձայնի կոշտացումը կամ վիրիլիզացիայի այլ նշաններ պահանջում են ժամանակին հետազոտում։

SHBG՝ սեռական հորմոնները կապող գլոբուլին

SHBG-ը լյարդի սպիտակուց է, որը կապում է տեստոստերոնը, դիհիդրոտեստոստերոնը և էստրադիոլը՝ ազդելով հորմոնների ազատ բաժնի վրա։ Մակարդակը կարող է բարձրանալ էստրոգենների ընդունման, հղիության ու հիպերթիրեոզի դեպքում և նվազել ինսուլինառեզիստենտության, ճարպակալման, հիպոթիրեոզի ու անդրոգենների ազդեցության դեպքում։ Լյարդի հիվանդություններն ու դեղերը նույնպես ազդում են արդյունքի վրա։

SHBG-ն օգնում է մեկնաբանել ընդհանուր տեստոստերոնը։ Ազատ անդրոգենների ինդեքսը հաշվարկվում է՝ 100 × ընդհանուր տեստոստերոն / SHBG, նույն մոլային միավորներով։ Սա հաշվարկային ցուցանիշ է, ոչ թե ազատ հորմոնի ուղղակի չափում․ շատ ցածր SHBG-ի և որոշ վիճակների դեպքում ճշգրտությունը սահմանափակ է։ Ո՛չ SHBG-ը, ո՛չ ինդեքսն ինքնուրույն չեն հաստատում ախտանիշների պատճառը։