Զարկերակային հիպերտենզիան և հղիությունը. մեխանիզմները և գենետիկայի դերը

Զարկերակային հիպերտենզիան զարկերակային ճնշման կայուն բարձրացումն է։ Այն կարող է երկար ժամանակ չունենալ նկատելի ախտանշաններ, այդ թվում՝ երիտասարդների մոտ։ Ինքնազգացողությունը չի փոխարինում ճնշման չափմանը։ Ախտորոշումն ու բուժումը նվազեցնում են բարդությունների ռիսկը, սակայն չեն երաշխավորում լիակատար բուժում։

Հղիություն պլանավորելիս կարևոր է բժշկի հետ նախապես քննարկել հիպերտենզիան և ընդունվող դեղերը։ Հիպերտենզիվ խանգարումները մեծացնում են մոր և երեխայի անբարենպաստ ելքերի ռիսկը։ Հղիության ժամանակ երակային թրոմբոէմբոլիայի ռիսկը գնահատվում է առանձին, այլ ոչ վերագրվում միայն բարձր ճնշմանը։

Հղիության հիպերտենզիվ խանգարումները

• Քրոնիկական հիպերտենզիան առկա է մինչև հղիությունը կամ հայտնաբերվում է մինչև 20 շաբաթը։ Նույնիսկ թեթև ընթացքի դեպքում անհրաժեշտ են հսկողություն և պրեէկլամպսիայի ռիսկի գնահատում։
• Գեստացիոն հիպերտենզիան առաջին անգամ առաջանում է 20 շաբաթից հետո՝ նախկինում նորմալ ճնշմամբ կնոջ մոտ, առանց պրեէկլամպսիայի ախտորոշիչ նշանների։ Այն կարող է հարաճել. ախտանշանների բացակայությունը չի երաշխավորում բարենպաստ ելք։
• Պրեէկլամպսիան սովորաբար առաջանում է 20 շաբաթից հետո. հիպերտենզիան ուղեկցվում է պրոտեինուրիայով և/կամ օրգանային գործառույթի խանգարման այլ նշաններով։ Այն կարող է բարդացնել քրոնիկական հիպերտենզիան և դրսևորվել ծննդաբերությունից հետո։ Հիպերուրիկեմիան ինքնին չի որոշում ախտորոշումը։
• Էկլամպսիան պրեէկլամպսիայի ցնցումային բարդությունն է, որը պահանջում է անհետաձգելի օգնություն, այլ ոչ դրա հոմանիշը։

Հնարավոր բարդություններից են ինսուլտը, թոքերի այտուցը, երիկամների և լյարդի ախտահարումը, մակարդման խանգարումները, ընկերքի շերտազատումը, պտղի աճի դանդաղումը և վաղաժամ ծննդաբերությունը։ Հավանականությունը կախված է վիճակի ծանրությունից, հղիության ժամկետից և ուղեկցող գործոններից. չհաստատված համընդհանուր տոկոսներ չեն բերվում։

Մեխանիզմները և գենետիկան

Ճնշման կարգավորմանը մասնակցում են ռենին-անգիոտենզինային և կալիկրեին-կինինային համակարգերը, էնդոթելը, երիկամները և այլ մեխանիզմներ։ Հիպերտենզիան սովորաբար բազմագործոնային է։ Այս գեների տարածված պոլիմորֆիզմները ինքնուրույն ախտորոշում կամ հղիության բարդությունների հուսալի անհատական կանխատեսում չեն։ Դրանցով բուժման սովորական ընտրությունը հիմնավորված չէ։

Ռենինը (REN) ասպարտատային պրոտեազների ընտանիքի պրոտեոլիտիկ ֆերմենտ է, որն առաջանում է նախորդից՝ երիկամների յուքստագլոմերուլային բջիջներում։ Դրա արտազատումը կարգավորում են երիկամային պերֆուզիան, խիտ բիծ NaCl-ի հասանելիությունը և սիմպաթիկ համակարգը։ Ռենինը ճեղքում է անգիոտենզինոգենը՝ առաջացնելով անգիոտենզին I։ Պրոռենինի ակտիվացումը միայն կալիկրեինի ազդեցությամբ պարտադիր գործընթաց չէ։

Անգիոտենզինոգենը (AGT) ռենինի ֆիզիոլոգիական սուբստրատն է։ Այն ալֆա-2-գլոբուլինների խմբին պատկանող պլազմային սպիտակուց է։ Ռենինի ազդեցությամբ անգիոտենզինոգենը վերածվում է կենսաբանական ակտիվություն չունեցող դեկապեպտիդի՝ անգիոտենզին I-ի (Asp-Arg-Val-Tyr-Ile-His-Pro-Phe-His-Leu), որը անգիոտենզին II-ի՝ անգիոտենզինի ֆիզիոլոգիապես ակտիվ ձևի նախորդն է։

Անգիոտենզին փոխակերպող ֆերմենտը (ACE) պեպտիդազ է, որն առկա է, մասնավորապես, անոթային էնդոթելի վրա։ Այն անգիոտենզին I-ից պոկում է C-ծայրային His-Leu-ն՝ առաջացնելով անգիոտենզին II (Asp-Arg-Val-Tyr-Ile-His-Pro-Phe)։ Անգիոտենզին II-ն ազդում է անոթային տոնուսի, ալդոստերոնի արտազատման և ջրաաղային հավասարակշռության վրա։

Անգիոտենզին II-ի ընկալիչները (AGTR1 և AGTR2) փոխանցում են բջջային ազդակները։ AT1-ի միջոցով ազդեցությունները սովորաբար ներառում են անոթասեղմում և նատրիումի պահում։ AT2-ի ազդեցությունները կախված են հյուսվածքից և համատեքստից ու կարող են հակազդել AT1-ի որոշ ազդեցություններին։ Դրանք ճնշման բարձրացման և իջեցման պարզ անջատիչներ չեն։

Բրադիկինինի B2 ընկալիչ (BDKRB2)։ Բրադիկինինը՝ անգիոտենզին II-ի հիմնական հակազդիչը, կալիկրեին-կինինային համակարգի բաղադրիչներից մեկն է։

Բրադիկինինը կինինոգենից ազատվում է կալիկրեինների ազդեցությամբ։ Դրա առաջացումը որպես ամինոպեպտիդազների ազդեցությամբ «կինինոգեն–կինին–բրադիկինին» պարտադիր հաջորդականություն նկարագրելը ճշգրիտ չէ։

Բրադիկինինը 9 ամինաթթվային մնացորդից (Arg-Pro-Pro-Gly-Phe-Ser-Pro-Phe-Arg) կազմված օլիգոպեպտիդ է և ամենաարդյունավետ անոթալայնիչներից մեկը (անոթալայնիչը անոթները լայնացնող հատկությամբ օժտված միացություն է)։

Բրադիկինինն ազդում է ընկալիչների, այդ թվում՝ B2-ի (BDKRB2) միջոցով։ ACE-ն մասնակցում է նաև դրա ճեղքմանը։ Առանձին պոլիմորֆիզմի որոշումը չի չափում համակարգի ընդհանուր ակտիվությունը։

Այսպիսով, համապատասխանաբար կալիկրեին-կինինային և ռենին-անգիոտենզինային համակարգերին պատկանող կալիկրեինն ու անգիոտենզին փոխակերպող ֆերմենտը դրանք միավորում են զարկերակային ճնշման կարգավորման միասնական կենսաքիմիական համակարգում։

Էնդոթելային NO-սինթազը (NOS3) մասնակցում է ազոտի օքսիդի (NO) առաջացմանը։ NO-ի կենսամատչելիության նվազումը կարող է նպաստել էնդոթելային դիսֆունկցիային և անոթային տոնուսի բարձրացմանը։

NO-ն թուլացնում է անոթների հարթ մկանները և ճնշում թրոմբոցիտների ակտիվացումն ու կպչումը։ Դրա ազդեցությունը կախված է տեղային առաջացումից ու ապաակտիվացումից, ոչ միայն խտությունից։ Համակարգի ակտիվության փոփոխությունն ինքնին թույլ չի տալիս հաշվարկել թրոմբոզի ռիսկը։

NOS3-ը NO-ի սինթեզի համար օգտագործում է L-արգինին։ NO-ն կարճակյաց ազդակային մոլեկուլ է. դրա առաջացումը կարգավորվում է տարբեր մակարդակներում։ NOS3-ի տարածված տարբերակի առկայությունը չի ապացուցում տվյալ մարդու համակարգի խանգարումը։