Հիպերհոմոցիստեինեմիա

Հիպերհոմոցիստեինեմիան արյան հոմոցիստեինի խտության բարձրացումն է լաբորատորիայի ռեֆերենսային միջակայքից։ Արյան մեջ հոմոցիստեինի առկայությունն ինքնին բնականոն է․ «հոմոցիստեինեմիա» եզրն առանց «հիպեր-» նախածանցի պարտադիր չէ, որ հիվանդություն նշանակի։

Հոմոցիստեինը ծծումբ պարունակող ամինաթթու է, որը սպիտակուցների սինթեզի ընթացքում դրանց կազմի մեջ չի ներառվում։ Այն օրգանիզմում առաջանում է սննդով ստացվող մեթիոնինի նյութափոխանակության ժամանակ։ Հոմոցիստեինը մասնակցում է մեթիոնինային ցիկլին․ այն կարող է կրկին վերածվել մեթիոնինի կամ տրանսսուլֆուրացման ուղիով օգտագործվել ցիստեինի առաջացման համար։

Նկ. 1․ Ցիստեինի առաջացումը մեթիոնինից և սերինից․ հոմոցիստեինը միջանկյալ մետաբոլիտ է։

Ընդհանուր հոմոցիստեինի խտությունը սովորաբար արտահայտվում է մկմոլ/լ-ով, ոչ թե նգ/մլ-ով։ Ռեֆերենսային արժեքները կախված են մեթոդից, տարիքից, սեռից, հղիությունից և այլ գործոններից․ արդյունքը պետք է համեմատել պատասխանի թերթիկում նշված միջակայքի հետ։ Բարձրացումը չի բացահայտում պատճառը և թրոմբոզի, սրտանոթային հիվանդության կամ հղիության բարդության ինքնուրույն ախտորոշում չէ։

Հոմոցիստեինի վերամեթիլացումը մինչև մեթիոնին

Այս գործընթացին մասնակցում են՝

• B12-կախյալ մեթիոնին սինթազը (MTR), որը մեթիլ խումբը փոխանցում է հոմոցիստեինին՝ առաջացնելով մեթիոնին։
• Մեթիլենտետրահիդրոֆոլատ ռեդուկտազը (MTHFR), որը 5,10-մեթիլենտետրահիդրոֆոլատը փոխակերպում է 5-մեթիլտետրահիդրոֆոլատի՝ MTR-ի ռեակցիայի մեթիլ խմբի աղբյուրի։
• Մեթիոնին սինթազ ռեդուկտազը (MTRR), որը մասնակցում է մեթիոնին սինթազի ակտիվության վերականգնողական պահպանմանը։

Մեթիլ խմբի փոխանցումը

5-մեթիլտետրահիդրոֆոլատի մեթիլ խումբը նախ փոխանցվում է մեթիոնին սինթազի հետ կապված կոբալամինին, ապա՝ հոմոցիստեինին։ Ֆերմենտի օքսիդատիվ ապաակտիվացումից հետո MTRR-ն օգնում է վերականգնել նրա ակտիվ ձևը։ Այս գործընթացը յուրաքանչյուր կատալիտիկ ցիկլում ցիանո խմբի փոխարինում չի պահանջում։

Այս ֆերմենտների համաձայնեցված աշխատանքն ու վիտամիններով բավարար ապահովվածությունը պահպանում են հոմոցիստեինի նյութափոխանակությունը։ Սակայն դրա խտությունը կախված է նաև տրանսսուլֆուրացումից, երիկամների գործառույթից, սննդից և դեղերից և չի որոշվում միայն մեկ գենով։

Գենետիկական գործոններ

MTHFR-ի տարածված C677T (Ala222Val) և A1298C (Glu429Ala) տարբերակները կարող են ազդել ֆերմենտի հատկությունների վրա։ Հոմոցիստեինի վրա C677T-ի ազդեցությունը կախված է, մասնավորապես, ֆոլատներով ապահովվածությունից։ Սովորական պոլիմորֆիզմները չպետք է շփոթել նյութափոխանակության ծանր ժառանգական խանգարումներ առաջացնող հազվադեպ ախտածին տարբերակների հետ։

MTR A2756G (Asp919Gly) և MTRR A66G (Ile22Met) տարբերակներն ուսումնասիրվել են ֆոլատների ու հոմոցիստեինի նյութափոխանակության հետազոտություններում։ Սակայն դրանց առկայությունն ինքնին չի ապացուցում ֆերմենտի անբավարարություն և թույլ չի տալիս հուսալիորեն կանխատեսել թրոմբոզ, հղիության չկրելը, Դաունի համախտանիշ կամ ուռուցքաբանական հիվանդություն։ Առանձին գենոտիպերի համար ակտիվության նվազման և ռիսկի համընդհանուր տոկոսներ կիրառել չի կարելի՝ առանց պոպուլյացիան ու հետազոտության պայմանները հաշվի առնելու։

MTHFR-ի տարածված տարբերակների սովորական հետազոտությունը խորհուրդ չի տրվում ժառանգական թրոմբոֆիլիայի ախտորոշման, կրկնվող հղիության կորուստների կամ այլ անբարենպաստ պերինատալ ելքերի պատճառները պարզելու համար։ Հազվադեպ ժառանգական հիվանդության կասկածի դեպքում անհրաժեշտ է մասնագետի առանձին գնահատում։

Բարձրացման այլ պատճառներ

• B12 վիտամինի, ֆոլատների և երբեմն B6 վիտամինի պակաս։
• Անբավարար սնուցում կամ ներծծման խանգարում, այդ թվում՝ աղիքային հիվանդությունների ու որոշ վիրահատությունների դեպքում։
• Երիկամների քրոնիկ հիվանդություն, այդ թվում՝ հեմոդիալիզ ստացող պացիենտների մոտ։
• Վիտամինների նյութափոխանակության կամ ներծծման վրա ազդող որոշ դեղեր, օրինակ՝ առանձին հակացնցումային միջոցներ և ֆոլատների անտագոնիստներ։
• Ծխելը․ նշանակություն ունեն նաև տարիքը և ուղեկցող հիվանդությունները։

B12 վիտամինն անհրաժեշտ է մեթիոնին սինթազին, ֆոլատներն ապահովում են մեկածխածնային խմբերի փոխանցումը, իսկ B6 վիտամինը՝ ցիստաթիոնին-β-սինթազի և ցիստաթիոնին-γ-լիազի աշխատանքը հոմոցիստեինը ցիստեինի վերածելիս։ Պակասը կարող է բարձրացնել հոմոցիստեինը, սակայն չի նշանակում բոլոր թվարկվող բարդությունների անխուսափելի զարգացում։ Շտկումը կատարվում է պատճառը պարզելուց հետո․ դեղերն ինքնուրույն չեն դադարեցնում։

Սրտանոթային ռիսկ և հղիություն

Բարձր հոմոցիստեինը դիտվում է մի շարք հիվանդությունների դեպքում և կապված է սրտանոթային ռիսկի հետ։ Կապը չի ապացուցում ուղղակի պատճառահետևանքային հարաբերություն․ ցուցանիշի նվազեցումը վիտամիններով չի երաշխավորում ինֆարկտի կամ ինսուլտի կանխումը։ Այս ցուցանիշով ամբողջ բնակչության սովորական սքրինինգ խորհուրդ չի տրվում։

Հղիության ընթացքում հոմոցիստեինի խտությունը սովորաբար նվազում է։ Բարձր արժեքների կապը որոշ անբարենպաստ ելքերի հետ ուսումնասիրվում է, սակայն մեկ հետազոտությունը չի հաստատում անպտղության, հղիության կորստի, պրեէկլամպսիայի, ընկերքային անբավարարության կամ զարգացման արատների պատճառը։ Այն չի փոխարինում մանկաբարձական գնահատմանն ու նախածննդյան սքրինինգին։

Նյարդային խողովակի արատները, ներառյալ անէնցեֆալիան և spina bifida-ն, ունեն բազմագործոնային ծագում։ Ֆոլաթթուն նվազեցնում է այդ արատների ռիսկը։ CDC-ն խորհուրդ է տալիս բոլոր նրանց, ովքեր կարող են հղիանալ, օրական ստանալ 400 մկգ ֆոլաթթու՝ նաև MTHFR-ի տարածված տարբերակների դեպքում։ Որոշ վիճակներում բժիշկը կարող է այլ դեղաչափ նշանակել։

Երբ հետազոտությունը կարող է օգտակար լինել

• B12-ի կամ ֆոլատների պակասի կասկածի դեպքում՝ այլ լաբորատոր ու կլինիկական տվյալների հետ միասին։
• Հոմոցիստինուրիայի կամ նյութափոխանակության այլ հազվադեպ ժառանգական խանգարման կասկածի և հաստատված հիվանդության հսկման համար։
• Առանձին կլինիկական իրավիճակներում՝ բժշկի նշանակմամբ, երբ արդյունքը կարող է ազդել հետագա հետազոտման վրա։

Հղիության պլանավորումը, ֆոլատային ցիկլի տարածված պոլիմորֆիզմը, թրոմբոզի ընտանեկան անամնեզը կամ հակաֆոսֆոլիպիդային հակամարմինների դրական պատասխանը ինքնին հետազոտությունը պարտադիր չեն դարձնում։ Նախապատրաստումն ու դեղերի ազդեցությունը պետք է ճշտել լաբորատորիայում և բուժող բժշկի հետ։