Արտամարմնային բեղմնավորում և ձվարանային պաշարի գնահատում

Արտամարմնային բեղմնավորումը (ԱՄԲ, IVF) օժանդակ վերարտադրողական տեխնոլոգիա է, որի դեպքում բեղմնավորումը տեղի է ունենում օրգանիզմից դուրս։ Այն անպտղության՝ ներառյալ կանացի, տղամարդու և համակցված գործոնների բուժման մեթոդներից մեկն է․ ԱՄԲ-ի անհրաժեշտությունը որոշվում է անհատական գնահատումից հետո։

Սովորաբար ձվարանները խթանվում են գոնադոտրոպիններով, ապա ստացվում են ձվաբջիջներ և լաբորատորիայում բեղմնավորվում նախապատրաստված սերմնահեղուկով։ Որոշ ցուցումների դեպքում կիրառվում է սերմնաբջջի ներցիտոպլազմային ներարկում (ICSI)։ Սաղմերը մշակվում են մի քանի օր, ապա համապատասխան սաղմը տեղափոխվում է արգանդ կամ սառեցվում՝ հետագա տեղափոխման համար։ Ոչ բոլոր ստացված ձվաբջիջներն են բեղմնավորվում, և ոչ բոլոր սաղմերն են հանգեցնում երեխայի ծննդի։

ԱՄԲ-ից հետո առաջին ծնունդը տեղի է ունեցել Մեծ Բրիտանիայում՝ 1978 թվականին։ «35%» հաջողության համընդհանուր հավանականություն չկա․ արդյունքը կախված է հատկապես ձվաբջիջների տարիքից, անպտղության պատճառներից, սաղմերի առանձնահատկություններից և բուժումից։ Պետք է տարբերակել հղիության առաջացումն ու կենդանածնությունը, ինչպես նաև մեկ տեղափոխման, ձվաբջիջների ստացման կամ ամբողջական ցիկլի արդյունքը։

ԱՄԲ-ն առանց ռիսկի միջամտություն չէ։ Հնարավոր են ձվարանների գերխթանման համախտանիշ (OHSS), ձվաբջիջների ստացման և անզգայացման բարդություններ, արտարգանդային կամ բազմապտուղ հղիություն․ բուժումը կարող է նաև հուզական ու ֆինանսական ծանրաբեռնվածություն առաջացնել։ Ժամանակակից արձանագրություններն ու մեկ սաղմի տեղափոխումը նվազեցնում են ռիսկերի մի մասը։ Կրկնվող փորձերը քննարկվում են անհատապես՝ առանց որոշակի թվով ցիկլերից հետո հաջողության երաշխիքի։

Ի՞նչ է ձվարանային պաշարը

Ձվարանային պաշարը մնացած ձվաբջիջների քանակական բնութագիրն է։ Հիմնական պաշարը ձևավորվում է մինչև ծնունդը, ապա նվազում ֆոլիկուլների ատրեզիայի և ձվազատման հետևանքով։ Կյանքի ընթացքում ձվազատվում է ֆոլիկուլների միայն փոքր մասը։ Նվազման արագությունը տարբեր է կանանց միջև․ տարիքով հնարավոր չէ ճշգրիտ որոշել մնացած ձվաբջիջների թիվը։

Սովորական ցիկլում FSH-ն աջակցում է ֆոլիկուլների խմբի զարգացմանը․ սովորաբար դրանցից մեկը դառնում է գերիշխող։ Աճող ֆոլիկուլն արտադրում է էստրադիոլ։ Էստրադիոլի կայուն բարձրացումը նպաստում է LH-ի պիկին, որը սկսում է ձվազատումը։ Նույն խմբի մյուս ֆոլիկուլները սովորաբար ենթարկվում են ատրեզիայի։ Փուլերի տևողությունը տարբեր է․ «ձվազատումը միշտ երկու շաբաթից է» սխեման բոլորի համար ճիշտ չէ։

Պաշարի տարիքային նվազումը տարբերվում է ձվարանների վաղաժամ անբավարարությունից։ Նվազումը կարող է կապված լինել գենետիկական գործոնների, վիրահատությունների, քիմիաթերապիայի, ճառագայթային բուժման և որոշ հիվանդությունների հետ։ Ցածր պաշարը անպտղության հոմանիշ չէ, իսկ նորմալը չի երաշխավորում հղիություն։

Ինչո՞ւ է պաշարը գնահատվում ԱՄԲ-ի ժամանակ

Հետազոտություններն առաջին հերթին օգնում են կանխատեսել ստացվող ձվաբջիջների թիվն ու խթանման ցածր կամ չափազանց մեծ պատասխանը։ Դրանք ուղղակիորեն չեն չափում ձվաբջիջների որակը, չեն որոշում դաշտանադադարի ճշգրիտ ժամկետը և ինքնուրույն վատ են կանխատեսում բնական բեղմնավորման հավանականությունը։ Տարիքը շարունակում է մնալ ձվաբջիջների որակի և կենդանածնության հավանականության կարևոր գործոն։

Առավել օգտակար են հակամյուլերյան հորմոնը (AMH) և տրանսվագինալ ՈՒՁՀ-ով անտրալ ֆոլիկուլների քանակը (AFC)։ Դրանք գնահատվում են տարիքի, պատմության, նախկին բուժման պատասխանի և չափման մեթոդի հետ միասին։ Միայն ցածր AMH-ը չպետք է ԱՄԲ-ից հրաժարվելու հիմք լինի։

Հորմոնային ցուցանիշները՝ մանրամասն

FSH․ արտադրվում է հիպոֆիզի առաջային բլթում։ Անհրաժեշտության դեպքում հիմքային մակարդակը գնահատվում է վաղ ֆոլիկուլային փուլում՝ սովորաբար 2–4-րդ օրը, էստրադիոլի հետ միասին։ Արժեքը կարող է փոխվել ցիկլերի միջև․ նորմալ արդյունքը չի բացառում նվազած պաշարը։ «8–10 ՄՄ/լ» միասնական շեմը բոլորի համար չի որոշում բարձր պաշար։

Էստրադիոլ (E2)․ վաղ բարձրացումը կարող է ճնշել FSH-ը և դժվարացնել մեկնաբանումը։ Ցածր E2-ն ինքնուրույն չի երաշխավորում հաջող ԱՄԲ, այդ թվում՝ որոշակի տարիքում։ Այն պատասխանի կամ բեղմնավորման ինքնուրույն հուսալի կանխատեսիչ չէ։

Ինհիբին B․ փոխակերպող աճի գործոնների ընտանիքի դիմերային սպիտակուց է, որն արտադրվում է աճող ֆոլիկուլների հատիկավոր բջիջներում։ Բացասական հետադարձ կապով ճնշում է FSH-ի արտադրությունը։ Պաշարի սովորական գնահատման ժամանակ դրա չափումը բավարար լրացուցիչ ճշգրտություն չի ապահովում։ Ձվարանի որոշ ուռուցքների՝ հատկապես գրանուլոզաբջջային ուռուցքների դեպքում այն կարող է կիրառվել առանձին ցուցումներով, սակայն համընդհանուր ուռուցքային մարկեր չէ։

AMH․ նույն ընտանիքի սպիտակուց է, որն արտադրվում է հիմնականում նախաանտրալ և փոքր անտրալ ֆոլիկուլների հատիկավոր բջիջներում։ Սովորաբար այն կարելի է չափել ցիկլի օրից անկախ, սակայն կենսաբանական և վերլուծական տատանումները պահպանվում են․ արդյունքի վրա կարող են ազդել, օրինակ, հորմոնային հակաբեղմնավորումն ու կլինիկական վիճակը։ Բոլոր տարիքների և մեթոդների համար «1–2,5 նգ/մլ նորմա» գոյություն չունի։

Խթանման ընտրություն և կանխատեսում

Սպասվող բարձր պատասխանի դեպքում հատկապես կարևոր է OHSS-ի կանխարգելումը։ Ցածր պաշարի դեպքում դեղաչափի պարզ ավելացումը չի վերականգնում պաշարն ու չի երաշխավորում հաջողություն․ ESHRE-ն կանխատեսվող ցածր պատասխանի դեպքում խորհուրդ չի տալիս օրական 300 ՄՄ-ից բարձր գոնադոտրոպինային դեղաչափեր։ Դեղաչափն ու արձանագրությունը որոշում է վերարտադրողական բժշկության մասնագետը։ Ցածր պատասխանը չի նշանակում բարդությունների զրոյական ռիսկ։

Փոքր ուսումնասիրությունների արդյունքներն ու միայն AMH-ով կամ ֆոլիկուլների թվով հղիության ֆիքսված հավանականություններ նշող աղյուսակները չեն կարող կիրառվել որպես անհատական կանխատեսում։ Հետագա բուժման, ԱՄԲ-ի կամ այլ վերարտադրողական տարբերակների ընտրությունը պահանջում է նպատակների, ակնկալվող օգուտի ու սահմանափակումների համատեղ քննարկում։